به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «یزدرسا»، گیوه، این پای‌افزار سبک، خنک و دست‌ساز، سال‌هاست با زندگی مردم مناطق گرم و کویری ایران گره خورده است؛ هنری که در یزد نیز ریشه‌ای قدیمی دارد و اگرچه امروز دیگر رونق گذشته را ندارد، اما هنوز در گوشه‌هایی از استان، ردپای دستان هنرمندانی دیده می‌شود که تلاش می‌کنند این میراث سنتی را زنده نگه دارند.

گیوه؛ کفشی برای روزهای گرم کویر

وقتی صحبت از صنایع‌دستی یزد به میان می‌آید، نخستین تصویر شاید به سراغ سفال، زیلوبافی، ترمه و شیرینی‌های سنتی این استان برود، اما در میان هنرهای کمتر شناخته‌شده یزد، گیوه‌بافی جایگاه ویژه‌ای دارد؛ هنری که محصول نهایی آن نه یک وسیله تزئینی، بلکه پای‌افزاری کاربردی و متناسب با اقلیم منطقه است.

گیوه از گذشته‌های دور در بخش‌هایی از ایران رواج داشته و به دلیل وزن کم، قابلیت شست‌وشو، تهویه مناسب و دوام قابل توجه، به‌ویژه در میان کشاورزان، روستاییان و افرادی که ساعات زیادی از روز را در فضای باز سپری می‌کردند، مورد استفاده قرار می‌گرفت.

در مناطق گرم و خشک مانند یزد، این ویژگی‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کرد. استفاده از مواد طبیعی و ساختار خاص گیوه باعث می‌شد هوا درون کفش جریان داشته باشد و پا در روزهای گرم کمتر دچار تعریق شود.

ردپای گیوه‌بافی در روستاهای یزد

گیوه‌بافی در یزد بیش از آنکه یک صنعت گسترده و کارگاهی باشد، بخشی از هنرهای سنتی و بومی برخی مناطق استان به شمار می‌رود. این هنر به‌ویژه در میان زنان روستایی و خانواده‌هایی که نسل به نسل با صنایع دستی سروکار داشته‌اند، جایگاه خود را حفظ کرده است.

در شهرستان‌هایی مانند تفت، بهاباد و مهریز و همچنین برخی روستاهای اطراف یزد، از جمله روستای هنزا، هنوز می‌توان نشانه‌هایی از این حرفه را پیدا کرد؛ هرچند تعداد افرادی که به شکل مستمر به تولید سنتی گیوه مشغول هستند، در مقایسه با گذشته بسیار کمتر شده است.

کاهش تقاضا، تغییر سبک زندگی، ورود کفش‌های صنعتی و تولید انبوه و همچنین دشواری تأمین مواد اولیه از جمله عواملی است که موجب شده بسیاری از هنرهای سنتی از جمله گیوه‌بافی، از جایگاه سابق خود فاصله بگیرند.

با این حال، همین نمونه‌های محدود باقی‌مانده نشان می‌دهد که این هنر هنوز به‌طور کامل از زندگی مردم یزد حذف نشده است.

هنری با پیشینه‌ای طولانی

درباره قدمت دقیق گیوه‌بافی در ایران، روایت‌ها و دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد، اما بر اساس برخی اظهارات شفاهی، این هنر سابقه‌ای بیش از هزار سال دارد.

یزد نیز به‌عنوان یکی از مناطق مهم تمدنی و صنعتی ایران در طول تاریخ، از رواج این پای‌افزار بی‌بهره نبوده است. برخی منابع تاریخی نیز به رواج انواع پای‌افزارهای سنتی و فعالیت‌های مرتبط با آن در مناطق مرکزی ایران اشاره کرده‌اند.

از جمله نام‌هایی که در این زمینه مورد استناد قرار گرفته، البلخی، تاریخ‌نویس قرن یازدهم میلادی، است که در برخی روایت‌ها به رونق فعالیت‌های مرتبط با تولید پای‌افزار در مناطق مرکزی ایران اشاره شده است.

با این حال، برای بررسی دقیق‌تر پیشینه گیوه‌بافی در یزد، نیاز به پژوهش‌های تاریخی و میدانی بیشتری وجود دارد؛ چراکه بخش قابل توجهی از اطلاعات مربوط به این هنر از طریق روایت‌های شفاهی و تجربه استادکاران نسل‌های گذشته منتقل شده است.

از نخ و سوزن تا شکل‌گیری یک گیوه

ساخت گیوه سنتی، برخلاف کفش‌های صنعتی امروزی، یک فرایند چندمرحله‌ای است و در گذشته معمولاً همکاری زنان و مردان را می‌طلبید.

نخستین مرحله، رویه‌بافی است. در این مرحله، رویه گیوه با نخ پنبه‌ای و ابزارهای مخصوص بافته می‌شود. زنان در بسیاری از مناطق، مهارت اصلی این بخش را بر عهده داشته‌اند.

رویه گیوه معمولاً با بافتی ظریف اما مستحکم آماده می‌شود و رنگ سفید در میان نمونه‌های سنتی، کاربرد بیشتری داشته است. البته بسته به منطقه و سلیقه سازنده، استفاده از رنگ‌های دیگر نیز امکان‌پذیر بوده است.

این مرحله نیازمند دقت و حوصله زیادی است؛ زیرا استحکام و کیفیت رویه، نقش مهمی در دوام کفش نهایی دارد.

تخت‌کشی؛ بخش مردانه ساخت گیوه

مرحله دیگر، آماده‌سازی تخت یا زیره گیوه است که در شیوه سنتی، بیشتر توسط مردان انجام می‌شده است.

در گذشته برای ساخت تخت گیوه از مواد مختلفی مانند چرم یا پارچه‌های کتانی محکم استفاده می‌کردند. در گویش یزدی از نوعی پارچه با عنوان «جل» نیز یاد شده است.

با گذشت زمان و تغییر شرایط اقتصادی و تولیدی، مواد مورد استفاده نیز تغییر کرده‌اند. امروزه در برخی نمونه‌های گیوه، لاستیک به‌ویژه لاستیک‌های بازیافتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این تغییر علاوه بر کاهش هزینه تولید، می‌تواند دوام زیره را نیز افزایش دهد.

در مرحله پایانی، رویه بافته‌شده به تخت متصل و دوخته می‌شود تا گیوه شکل نهایی خود را پیدا کند.

گیوه‌ای که راست و چپ ندارد

یکی از ویژگی‌های جالب گیوه سنتی، ساختار آن است. در برخی نمونه‌های سنتی، گیوه به‌گونه‌ای ساخته می‌شود که راست و چپ مشخصی ندارد و می‌توان آن را برای هر دو پا استفاده کرد.

این ویژگی در کنار وزن کم، انعطاف‌پذیری و امکان گردش هوا، گیوه را به گزینه‌ای مناسب برای شرایط اقلیمی گرم و خشک تبدیل کرده بود.

برای مردمانی که بخش زیادی از فعالیت روزانه خود را در روستا، زمین‌های کشاورزی یا مسیرهای طولانی سپری می‌کردند، داشتن پای‌افزاری سبک و قابل شست‌وشو یک مزیت مهم به شمار می‌آمد.

خاطره‌ای از یک گیوه‌باف مهریزی

گیوه‌بافی در یزد تنها یک واژه در کتاب‌های صنایع دستی نیست؛ پشت این هنر، انسان‌هایی قرار دارند که سال‌ها با نخ، سوزن، چرم و ابزارهای ساده، این پای‌افزار را ساخته‌اند.

در سال ۱۳۸۶، گفتگویی با حسین زارع، یکی از اهالی مهریز، نمونه‌ای از همین پیوند میان انسان و هنر بود. او با وجود کهولت سن، همچنان به تهیه گیوه مشغول بود؛ مردی که مهارت خود را نه در کارگاه‌های صنعتی، بلکه در دل تجربه سال‌ها کار و زندگی با این هنر به دست آورده بود.

چنین استادکارانی در واقع بخشی از حافظه زنده صنایع دستی استان هستند؛ افرادی که با دستان خود بخشی از تاریخ و فرهنگ یک منطقه را حفظ کرده‌اند.

میراثی که برای ماندگاری به توجه نیاز دارد

گیوه‌بافی امروز در یزد دیگر رونق گسترده گذشته را ندارد، اما همچنان می‌تواند بخشی از ظرفیت فرهنگی و گردشگری استان باشد.

احیای این هنر نیازمند معرفی بیشتر، آموزش به نسل جوان، حمایت از هنرمندان، ایجاد بازار فروش و پیوند دادن صنایع دستی با صنعت گردشگری است. گردشگرانی که به یزد سفر می‌کنند، تنها به دنبال بناهای تاریخی نیستند؛ آشنایی با هنرهایی که در زندگی مردم این سرزمین ریشه داشته نیز می‌تواند بخشی از تجربه فرهنگی آنان باشد.

گیوه شاید امروز مانند گذشته پای‌افزار اصلی مردم کویر نباشد، اما هر گره نخ و هر بخیه آن، بخشی از داستان زندگی مردمانی را روایت می‌کند که برای سازگاری با طبیعت، نیازهای خود را با هنر و خلاقیت پاسخ داده‌اند.

گیوه‌بافی یزد، اگرچه آرام‌تر از گذشته پیش می‌رود، اما هنوز زنده است؛ هنری که برای ماندن، بیش از هر چیز به دیده‌شدن، روایت‌شدن و رسیدن به نسل‌های تازه نیاز دارد.