- گروه : اجتماعی
- شماره : 10726
در میزگرد یزدرسا بررسی شد؛
بررسی جامعهشناختی عزاداریهای پایتخت حسینی ایران
محرم در یزد تنها یک آیین مذهبی نیست؛ در این میزگرد، نقش بافت مذهبی جامعه یزد و کارکردهای اجتماعی آیینهایی همچون نخلبرداری در شکلگیری جایگاه «پایتخت حسینی ایران» مورد بررسی قرار گرفت.
به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «یزدرسا»، با فرارسیدن ماه محرم، بار دیگر کوچهها، حسینیهها، مساجد و میدانهای تاریخی یزد رنگ و بوی عزای حسینی به خود میگیرند. یزد که به عنوان یکی از مهمترین کانونهای آیینهای مذهبی ایران شناخته میشود، دارای شیوهها و سنتهای عزاداری منحصربهفردی است که طی قرنها در بستر فرهنگی و اجتماعی این سرزمین شکل گرفتهاند. آیینهایی همچون نخلبرداری، سینهزنیهای سنتی، نوحهخوانیهای خاص یزدی، هیئتهای محلهمحور و مشارکت گسترده اقشار مختلف مردم، محرم یزد را به پدیدهای فراتر از یک مراسم مذهبی تبدیل کرده است.
در همین راستا، در میزگردی با حضور حجتالاسلام والمسلمین مرتضی ابویی، استاد حوزه و دانشگاه، و امین پورمقدم، استاد جامعهشناسی دانشگاه یزد، به بررسی ویژگیهای عزاداریهای محرم در یزد، نقش بافت مذهبی و اجتماعی مردم استان در شکلگیری این آیینها و کارکردهای فرهنگی و اجتماعی آن پرداختهایم.
یزدرسا: محرم در یزد چه تفاوتی با بسیاری از مناطق دیگر کشور دارد و چه عواملی به این تفاوتها شکل داده است؟
حجتالاسلام ابویی: اگر بخواهیم محرم یزد را به درستی تحلیل کنیم، باید آن را صرفاً یک مجموعه مراسم عزاداری ندانیم. محرم در یزد بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم این دیار است. بسیاری از آیینهایی که امروز شاهد آن هستیم، حاصل چندین قرن تجربه زیسته مذهبی مردم یزد است. در اینجا عزاداری فقط یک مناسک عبادی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی جامعه محسوب میشود.
آنچه یزد را متمایز میکند، پیوند عمیق میان زندگی روزمره مردم و فرهنگ عاشورایی است. این پیوند به گونهای شکل گرفته که محرم نه یک مناسبت مقطعی، بلکه یک نظام فرهنگی مستمر را شکل داده است. به همین دلیل بسیاری از سنتهای عزاداری در یزد توانستهاند اصالت خود را حفظ کنند.
پورمقدم: از منظر جامعهشناسی، یزد یکی از نمونههای موفق تداوم سنت در کنار تغییرات اجتماعی است. بسیاری از شهرها در فرایند مدرنشدن بخشی از آیینهای سنتی خود را از دست دادهاند، اما در یزد شبکههای اجتماعی محلهمحور، خانوادههای گسترده و نهادهای مذهبی توانستهاند این میراث را بازتولید کنند.
در واقع محرم در یزد یک سرمایه اجتماعی عظیم است که نسلهای مختلف را به یکدیگر متصل میکند. همین ویژگی باعث شده آیینهای عزاداری نه تنها تضعیف نشوند، بلکه همچنان نقش مؤثری در انسجام اجتماعی ایفا کنند.
یزدرسا: نخلبرداری را میتوان شناختهشدهترین آیین محرم یزد دانست. این آیین چه پیامها و کارکردهایی در دل خود دارد؟
ابویی: نخلبرداری صرفاً یک حرکت نمادین نیست. در فرهنگ شیعی، نخل نماد تشییع پیکر مطهر امام حسین(ع) تلقی میشود و حضور گسترده مردم در حمل آن، نوعی مشارکت جمعی در بازآفرینی واقعه عاشورا است.
نکته مهم این است که در نخلبرداری، هیچ فردی به تنهایی نقشی تعیینکننده ندارد. صدها نفر باید همزمان و هماهنگ عمل کنند. این موضوع پیام عمیقی در خود دارد؛ اینکه حفظ ارزشهای دینی و اجتماعی نیز نیازمند مشارکت جمعی است.
پورمقدم: از نگاه جامعهشناختی، نخلبرداری یکی از پیچیدهترین اشکال کنش جمعی در فرهنگ ایرانی است. در این مراسم، افراد از طبقات، سنین و گروههای مختلف اجتماعی در کنار هم قرار میگیرند و یک هدف مشترک را دنبال میکنند.
در واقع نخلبرداری نوعی تمرین عملی همبستگی اجتماعی است. جامعهای که بتواند چنین آیینی را برای قرنها حفظ کند، از ظرفیت بالایی برای همکاری و اعتماد اجتماعی برخوردار است.
یزدرسا: بسیاری معتقدند بافت مذهبی مردم یزد در شکلگیری و ماندگاری این آیینها نقش تعیینکننده داشته است. این مسئله را چگونه ارزیابی میکنید؟
پورمقدم: بدون تردید همینگونه است. البته باید توجه داشت که دینداری در یزد صرفاً یک باور فردی نیست؛ بلکه در قالب نهادهای اجتماعی ظهور پیدا کرده است. محلهها، هیئتها، مساجد و حتی بسیاری از روابط خانوادگی در طول تاریخ تحت تأثیر فرهنگ دینی شکل گرفتهاند.
به همین دلیل آیینهای محرم تنها بر پایه احساسات مذهبی باقی نماندهاند، بلکه پشتوانهای اجتماعی نیز پیدا کردهاند. این پشتوانه باعث شده که انتقال سنتها از نسلی به نسل دیگر با موفقیت انجام شود.
ابویی: نکته دیگری نیز وجود دارد. مردم یزد در طول تاریخ با سختیهای فراوانی از جمله شرایط اقلیمی دشوار مواجه بودهاند. همین شرایط، روحیه همبستگی، تعاون و اتکا به ارزشهای معنوی را در جامعه تقویت کرده است. فرهنگ عاشورا نیز بستری مناسب برای تجلی این روحیات فراهم کرده و به همین دلیل با زندگی مردم عجین شده است.
یزدرسا: یکی از ویژگیهای عزاداری یزد، نظم و وقار خاص آن است. این ویژگی از کجا نشأت میگیرد؟
ابویی: عزاداری در فرهنگ یزدی همواره همراه با نوعی متانت و تأمل بوده است. در بسیاری از مراسم، محتوا و پیام نوحهها اهمیت ویژهای دارد و تلاش میشود مفاهیم معرفتی و اخلاقی عاشورا برجسته شود.
به همین دلیل شور و شعور در کنار یکدیگر قرار میگیرند. این ویژگی سبب شده که عزاداریهای یزد علاوه بر تأثیر عاطفی، دارای عمق فکری نیز باشند.
پورمقدم: از منظر فرهنگی، جامعه یزد به طور سنتی جامعهای نظمگرا بوده است. این ویژگی را میتوان در معماری، نظام محلهای، فعالیتهای اقتصادی و حتی آیینهای مذهبی مشاهده کرد. نظم موجود در عزاداریها نیز بازتاب همین فرهنگ عمومی جامعه است.
یزدرسا: نقش محلهها در عزاداریهای یزد چه جایگاهی دارد؟
پورمقدم: محله در یزد صرفاً یک واحد جغرافیایی نیست؛ بلکه یک واحد هویتی محسوب میشود. بسیاری از هیئتهای مذهبی بر اساس همین ساختار محلهای شکل گرفتهاند.
هنگامی که مردم در مراسم محرم شرکت میکنند، در واقع بخشی از هویت محلهای خود را نیز بازنمایی میکنند. این مسئله موجب تقویت احساس تعلق اجتماعی و مسئولیتپذیری جمعی میشود.
ابویی: بسیاری از سنتهای ارزشمند محرم نیز از طریق همین محلهها حفظ شدهاند. اگر ساختار محلهای یزد تضعیف میشد، احتمالاً بخش مهمی از این میراث فرهنگی نیز از میان میرفت.
یزدرسا: عزاداریهای یزد چه تأثیری بر نسل جوان داشته و آیا توانسته ارتباط خود را با جوانان حفظ کند؟
ابویی: برخلاف برخی تصورات، جوانان همچنان نقش مهمی در مراسم محرم دارند. حضور گسترده آنان در هیئتها، فعالیتهای فرهنگی، خدمترسانی و برنامههای رسانهای نشان میدهد که ارتباط نسل جدید با فرهنگ عاشورا همچنان برقرار است.
البته زبان انتقال مفاهیم باید متناسب با شرایط جدید باشد. جوان امروز به دنبال فهم عمیقتر پیامهای عاشورا است و صرفاً به تکرار قالبهای گذشته بسنده نمیکند.
پورمقدم: تحقیقات اجتماعی نیز نشان میدهد که بسیاری از جوانان یزدی، هیئت را یکی از مهمترین فضاهای مشارکت اجتماعی خود میدانند. هیئتها در کنار کارکرد مذهبی، بستری برای شکلگیری روابط اجتماعی، فعالیتهای داوطلبانه و تجربه مسئولیت جمعی هستند.
یزدرسا: برخی معتقدند آیینهای محرم یزد میتوانند به عنوان یک ظرفیت فرهنگی و حتی گردشگری مذهبی مطرح شوند. نظر شما چیست؟
پورمقدم: این ظرفیت بدون تردید وجود دارد. اما باید مراقب بود که جنبههای فرهنگی و معنوی این آیینها قربانی نگاه صرفاً گردشگری نشود. آنچه برای بازدیدکنندگان جذاب است، اصالت این مراسم است و اگر این اصالت آسیب ببیند، ارزش اصلی آن نیز از بین خواهد رفت.
ابویی: محرم یزد بخشی از میراث معنوی کشور است. معرفی صحیح این آیینها میتواند موجب شناخت بهتر فرهنگ عاشورایی ایران در سطح ملی و بینالمللی شود. اما این معرفی باید همراه با حفظ هویت دینی و تاریخی مراسم باشد.
یزدرسا: آینده آیینهای محرم در یزد را چگونه ارزیابی میکنید؟
ابویی: من آینده را روشن میبینم. تا زمانی که فرهنگ عاشورا در متن زندگی مردم حضور داشته باشد، این آیینها نیز تداوم خواهند داشت. البته ممکن است برخی شکلها تغییر کنند، اما جوهره این مراسم حفظ خواهد شد.
پورمقدم: به نظر من مهمترین چالش آینده، انتقال صحیح معنا و فلسفه این آیینها به نسلهای جدید است. اگر این انتقال به درستی انجام شود، محرم یزد نه تنها تضعیف نخواهد شد، بلکه میتواند الگویی برای حفظ سنتهای اصیل در جهان معاصر باشد.
یزدرسا: اگر بخواهید محرم یزد را در یک جمله توصیف کنید، چه خواهید گفت؟
ابویی: محرم یزد، پیوند عمیق ایمان، هویت و زندگی اجتماعی مردم با پیام جاودانه عاشوراست.
پورمقدم: از نگاه من، محرم یزد یک میراث زنده اجتماعی است که گذشته، حال و آینده جامعه را به یکدیگر متصل میکند.
انتهای خبر/
لینک کوتاه خبر
نظر / پاسخ از
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نفری باشید که نظر میگذارید!
